Apaga a lus Maripepa, apaga a lus

Sóese citar como exemplo de paradoxa o feito de Einstein, un home de paz, contribuir á invención da bomba atómica, a arma que provocaría a indignación do mundo naquela imaxe da nena espida coa pel queimada chorando de dor. E non hai dúbida de que os efectos destructivos desta bomba foron letais en Hiroshima e case avocan ó mundo ó absurdo da tolemia durante a guerra fría, como irónicamente mostrou Kubrick en Dr. Strangelove. Pero houbo outro dano colateral nos logros do benintencionado físico xudeu. No 1921 recibiu o Nobel polos seus traballos sobre o efecto fotoeléctrico sen o cal, segundo leo, non se podería ter inventado a televisión, o instrumento de control mais efectivo de todos os creados polo home, a nova arma de distracción masiva. Foron estes dous, por seguir coa física, uns traumáticos casos de efecto bolboreta.
O mundo comezou a representarse nunha caixiña de luz e, en 1967, Guy Debord anticipou no seu libro La société du spectacle a transformación do individuo en espectador: A exterioridade do espectáculo en relación co home activo faise manifesta no feito de que os seus propios xestos deixan de ser seus, para convertirse nos xestos de outros que os representa para él, resumindo: o espectador canto mais contempla menos ve.
Isto todavía era incipiente nesa altura, ainda existían alternativas realizables na organización social e económica, e movementos como a Contracultura que trataban de oporse ás directrices establecidas. Pero hoxe estamos noutro momento histórico. As alternativas desembocaron en fracasos, os protagonistas do maio francés acabaron envellecendo ó abeiro do sistema, ou, como Guy Debord mortos en estranas circunstancias, e a contracultura, pasou a ser parte integrante da Cultura, unha etapa mais.
É hoxe realmente, cando os xestos, os discursos, as opinións, os hábitos de consumo, a utilización do ocio, é representada para nós, que asistimos mudos ó espectáculo deixándonos levar, coma peixes mortos, na súa corrente.
Einstein mostrou o seu arrepentimento por ter contribuido á creación da bomba atómica, pregúntome se ante este panorama non sentiría a tentación de facer como aqueles ludditas da revolución industrial, que propoñían escarallar todas as máquinas, por ser estas as responsables de eles perder o seu xeito de vida.

Outro poema é posible?

Bastante tempo antes de que T.W. Adorno dixera que despois de Auschwitz non se podía voltar a escribir poesía -e aproveito que se "celebrou" o 60 aniversario da liberación do campo para recordalo- Thomas Hardy (1840-1928) escribiu un poema titulado The Oxen (Os bois) do que gosto especialmente. É unha visión, se cadra naif, na que un vello a carón do lume cóntalle a un grupo de pícaros que as doce é a hora na que sucede algo altamente improbable para o lector: que os bois se axeonllen na corte. O poema é unha invitación a compartir por un intre esa credulidade marabillada dos nenos, e facernos esquecer cinismos como o Arbeit match frei (O traballo faravos libres). Pero Auschwitz sucedeu, e o naif, grazas ó relativismo imperante, acabou sendo unha corrente artística mais. Xa non podemos ser naif sen corre-lo risco de resultar patéticos, como moito podemos velo dende fóra e incluso disfrutalo estéticamente, por exemplo nos cadros de Grant Wood.
Hai unha película de Theo Angelopoulos que tocou o tema da inocencia. A mirada de Ulises. Dous irmáns a comezos do século vinte rodan coa súa cámara todo o que acontence ó seu redor, dende cousas banais como as clásicas saidas de fábricas ate o estoupido das múltiples guerras acontecidas nesa rexión xeográfica entre Grecia e os Balcáns. É moito o material conservado e coñecido, pero queda unha cinta na súa filmografía, que ningúen viu todavía. O contido, por certo, é algo moi familiar para a cultura galega: a imaxe dunha muller fiando na roca. ¿Unha evocación de Penélope?
Harvey Keitel, encarnando a este novo Ulises ainda mais escéptico, móvese percorrendo as fronteiras xeadas de todos esos paises, na busca do vello filme, na procura desa mirada virxe, esa visión do mundo inocente á que ainda ningúen puido acceder, facendo delo o motivo da súa existencia. Pero... ¿qué esperanzas temos para seguir na busca?
Recórdanos ó noso pesar Peter Sloterdijk na súa "Crítica de la razón cínica": (...)¿No está todo a favor de que el Gran Inquisidor ha triunfado, de que, consiguientemente un Jesús retornado sería quemado en la pira de la Santa Inquisición, de que un Nietzsche retornado perecería en las cámaras de gas, de que un Marx retornado se pudriría en vida en un campo de trabajo siberiano?. E segue: En el marxismo experimentamos el hundimiento de todo aquello que "lo racionalmente otro" prometía ser. É, con esta constatada decepción, que Ulises-Keitel observa a estatua de Lenin cargada a cachos nun ferry, despedazada, e sendo transportada Danubio abaixo, nunha das esceas mais belas e poéticas da película. ¿Será que só é posible a poesía do desencanto?

Sabemos que o posmodernismo é un sistema filosófico que interesa ó desenrolo neoliberal, tra-la caida do muro de Berlín a falla de inocencia é sublimada. Todo vale o mesmo porque todo carece de valor, é a fin das ideoloxías de Fukuyama. Pero ainda tendo en conta estas reservas, ¿a qué nos podemos aferrar?
O desamparo é grande, pero eu quero pensar que Ulises ainda ten esperanzas de ver cómo se axeonllan os bois. Se cadra cando toque porto e, alegre, abrace a Penélope.

¡¡Señor, sí señor!!

Na película de Stanley Kubrick, Full Metal Jacket, hai un diálogo memorable, entre o protagonista do filme –un soldado avispado e escéptico- e un mando militar algo obtuso. O rapaz leva no casco a frase Born to kill, e no peito, unha chapa co símbolo da paz. O superior pregúntalle por qué leva todo iso, él resposta que ten que ver co dualismo de Jung e comeza a describirlle en qué consiste a grandes rasgos tal teoría. Cando finaliza, ó superior -visiblemente farto- só se lle ocorre preguntar: ¿Fillo, ti amas ó teu país? De xeito que a conversa só pode rematar cun ¡Señor, sí señor!.Vexo as imaxes de Bono e Rosa Díez sendo vituperados e apupados na manifestación das vítimas do terrorismo e venme á cabeza que na política as posicións de cada quen nunca son fixas, é dicir, un nunca é de esquerda en tal grado ou de dereita en tal grado de maneira inamovible, senón que a cousa funciona do mesmo xeito que no taboleiro de xadrez, onde a importancia das pezas só se pode medir en función de con quén xogues, cómo se desenrole a partida, do número de pezas que lle queden ó adversario etc. Corrobora isto, penso, unha conversa con X.M. Beiras, na que asegura que nos últimos tempos, nalgunhas cuestións, o PNV situárase mais a esquerda co Bloque. Sempre nos definimos en relación ós demais. Probablemente a distancia ideolóxica entre Bono e a xente que naquela manifestación o insultaba, sexa nula, pero naquel contexto él representaba todo o que a dereita non soporta. É dicir, aquela xente convertía a Bono nun "esquerdista-separatista" de pro. Durante a anterior lexislatura e coa aquiescencia do PSOE -e paradóxicamente co entusiasmo de Bono ou Díez- alimentouse na opinión pública un discurso no tocante ó tema territorial que non admitía os matices, unha condea total a todo o que supuxera cambiar algo na estructura do estado, e agora ante as esperanzas que se abren de poder rematar definitivamente co problema da violencia, ese discurso aflora con virulencia. Tras tanto tempo censurando o que non fora dicir Señor, sí señor, é moi dificil facer comprender a moita xente que na vida existen cousas como a dualidade de Jung, é dicir, que a realidade é algo complexo ante o que é necesario facer reformulacións, cambios de estratexia ou concesións e que as verdadeiras solucións ós problemas nunca veñen polo camiño mais curto.

Oh entrudo chocalheiro (o licorcafé)

Leo cariacontecido no xornal local que a todos ilumina, que o grupo de monicreques Tanxarina viu rexeitada a súa proposta para a celebración do Entroido na vila de Redondela. Disque pretendían criticar as posturas retrógradas da igrexa en temas como os matrimonios homosexuais ou os preservativos, facendo de monseñor Gea Escolano, un meco. Ó alcalde e mais ó concelleiro de cultura da vila non lles prestou a idea porque pode ofender á igrexa (Está claro que non leron a Mijail Bajtin).
Eu sempre crin que ofender, criticar, facer mofa, caricaturizar ou transgredir era a razón de ser do Entroido. Se cadra os concelleiros asóciano mais ben cun feixe de mulatas semi espidas a bailar pola rúa, algo que por outra parte, non deixa de ser tamén ben ofensivo, ofende tanto ós que ven niso unha denigración da muller, como ós beatos que non soportan a presenza de tanto centímetro cadrado de pel xunto, pero na miña cosmogonía particular o Entroido ten máis que ver con Jacques o fatalista -aquel que facía do seu amo un pandeiro- que co narcotizante sambódromo.
Na aldea na que naceu a miña nai, pola zona do Ribeiro, parte da celebración do Entroido consistía na representación de entremeses, unhas obriñas curtas escritas por algún veciño especialmente habilidoso no asunto, e nas que se facía escarnio e maldicir dos que se xulgaban merecedores de correctivo. Foi moi sonado o ano en que o escarnecido foi un Garda Civil. O entremés consistiu nun xuizo onde o reo foi condeado por corrupción, tiranía e chulería insoportable á perda de respeto perpetua. O benemérito non dubidou en saca-la pistola e pegar algúns tiros ó aire, ó tempo que comezou a perseguir ós arroutados rapaces que fuxiron a fume de carozo como poideron.
Porque cada día estamos mais domesticados e comedidos, recomendo non perde-la última película de Emir Kusturika, La vida es un milagro. Por hiperbólica e delirante ten ese espíritu circense e carnavaleiro propio de todo o seu cine. Outra dose de alcol, carreiras, disparos ó aire, amor apaixoado e santa loucura balcánica, baixo unha nevada de plumas de oca. Unha escea a suliñar: un dos persoaxes -soldado feito prisioneiro e intercambiado nun acto televisado baixo o amparo da ONU- contesta ós requerimentos dunha desas periodistas que nos contaron a guerra de Iuogoslavia como unha historia de bos e malos, cun sonoro eructo.
Os que non soportan pór unha máscara un día ó ano, lévana posta o ano enteiro.

E fumos ficando sós: Peter, Fernando, John, Ángel, Konstantino e mais nós (a xeito de postre)

Vin recentemente o filme The Cook, the Thief, his Wife and her Lover, de Peter Greenaway. Un director barroco ata a náusea cunha estética persoal, moi onírica e que por momentos me recorda a David Lynch. A historia é un conto moral onde unha esposa mantén unha relación co seu culto e sensible amante nun restaurante onde o seu marido -home excesivo e violento, mistura entre Pavarotti e Falstaff- adícase a encher o bandullo entre hilarantes disertacións didácticas sobre modais e bo gusto ós seus esbirros. Finalmente descobre a infidelidade e mata ó amante facéndolle comer os seus libros preferidos. A muller decide vingarse pedíndolle ó cociñeiro -que sempre foi o seu cómplice- que cociñe ó seu amante para ela. Na escea final, todos os agraviados polo bruto marido presencian cómo a muller o oblíga a comer o corpo cociñado do amante apuntándoo cunha pistola, para rematar por pegarlle un tiro entre cella e cella.
Interesoume unha escea na que a muller, despois do seu amante morrer, pídelle ó cociñeiro que recorde qué cousas puido ver do que eles facían. O cociñeiro nárralle cómo os viu bicarse, acariciarse, espirse, face-lo amor, etc. Ela pregúntalle entón se non son esas as cousas que soen facer os amantes, como necesitando dunha mirada exterior que lle diga quén é ela e quén era o seu amante en relación con ela. Esta especie de incapacidade para recoñece-la realidade por estar demasiado perto dela recórdame aquela frase que seica dixo John Lennon, de que a vida é iso que transcorre mentras estás a facer plans, ou o Kavafis que recomendaba disfrutar da viaxe a Itaca e non agardar só á chegada ou o Pessoa que aseguraba que o que vemos, non é o que vemos, senón o que somos ou o Ángel González do poema A veces, en octubre, es lo que pasa, inquedándose ante os cambios da natureza, sabendo que non é a natureza o que nos desasosega senón iso, o que pasa. A realidade inaprehensible a escorregarse como grans de area entre os dedos.

Xantar de inauguración

Conta Roy Jenkins na súa biografía de Winston Churchill que durante os bombardeos alemáns á cidade de Londres, o premier acostumaba subirse a algún faiado dende onde puidera ver cómo caían as bombas. Dí tamén, que ordeaba sempre respostar cada bombardeo con cortiñas de fogo antiaéreo, non tanto porque foran efectivas contra o inimigo, senón porque para a moral da poboación sempre sería mellor pensar que se está a facer algo que agardar en silencio a seguinte descarga. Hoxe en día, os cidadáns dos "paises opulentos" -nos outros a receita segue a basarse na metralla- sufrimos outro tipo de bombardeo menos estrondoso, menos letal, pero mais efectivo. Cada día convídasenos a degustar o menú envelenado de información que os gourmets dos media nos serven. A enchenta de tertulianos neutrais, columnistas de ética intachable, editoriais ecuánimes e titulares asépticos desembocan no empacho do comensal. A oferta é desmesurada e a monotonía sobre todo no tocante ós temas menos superficiais tamén. Nin sequera hai tempo entre prato e prato para paladear e dixerir. No tempo da información continua, non hai intermitencia. A ración de ruido é constante e o viño intragable
¿E qué nos queda ós bombardeados mentras tanto? ¿Dispomos de medios para contrarrestar o ataque? ¿Son estes efectivos ou estamos condeados á desmoralización?
Non hai dúbida de que a capacidade do sistema para impoñer o seu discurso é brutal, pero ás veces a solución pode partir do sistema mesmo. Dicían os situacionistas que o sistema non crea, recupera. Tamén sostían que é necesario pór as cousas do revés para pode-las ver. Démoslle pois a volta: o sistema crea, nos recuperamos. Internet foi criado polo exército estadounidense non precisamente para chatear, e como medio militar que é, ten por forza que ser unha boa arma. Este pode ser o noso antiaéreo revigorizante. Unha das vantaxes dos medios tradicionais, é que a súa inversión en publicidade asegura a súa omnipresencia. Isto todavía xoga ó seu favor, pois a publicidade investida no "mundo real" é tamén útil para dar a coñecer a súas ramificacións no mundo dixital. Pero na medida en que o lugar de referencia sexa o virtual a súa capacidade de promoción minguará. Na rede non hai un Picadilly Circus onde colocar os letreiros luminosos. Cun buscador, tan accesible é a CNN como Al Jazeera, tanto o Wall Street Journal como Le Monde Diplomatique, e tanto La Razón como Gara. Así o menú diversifícase, o viño mellora. Nesta nova situación non só se pode contrarrestar o bombardeo para combatir o silencio, senón que incluso as ráfagas dos de a pe da terra poden chegar a tapar o ruido desta nova Luftwaffe. Debemos, coma o contradictorio primeiro ministro inglés, facer o exercicio de subir ó faiado, para poder ter unha visión xeral, pois como se isto fose un cadro puntillista, vese moito mellor a dous metros que co narís pegado ao lenzo. Tomar distancia e analizar xa é respostar mais eficazmente. Bo proveito.