30.6.05

No día do arco da vella

Italo Calvino, o autor que nos fixo soñar coas cidades invisibles que creaba, escribiu tamén a historia de Cósimo Piovasco di Rondó, aquel rapaz que un bo día decidiu rubir ás ponlas dunha árbore e non baixar máis.
Ao principio, todos os habitantes daquelas bisbarras do norte de Italia, rosmaban ante a extravagancia deste mozo díscolo, que se negaba a vivir como o resto da xente. Pero velo comer, lavarse, ler, namorarse ou mesmo combater un ataque pirata sen poñer os pés na terra, foise facendo tan habitual, que o Barón Rampante e os seus costumes, acabaron por ser plenamente aceptados na comunidade.
Esta entrañable noveliña é un canto á diferenza, ao dereito a vivir a propia vida en liberdade, a ser o que se quere ser e non o que se supón que se debe ser. Unha lectura ideal para o día no que se aprobou a lei que permitirá a moitos "diferentes" facer á luz do día o que xa facían na escuridade: construir a súa propia cidade invisible.

29.6.05

Divino tesouro

Di Theodor W. Adorno: “É característico do mecanismo de dominación impedir o coñecemento dos sofrimentos que provoca, e do evanxeo da alegría de vivir á instalación de matadoiros humáns hai un camiño recto, ainda que estén éstes, coma en Polonia, tan afastados que cada un dos seus habitantes pode convencerse de non ouvir os berros de dor”.
Este serán vin esa apoteose da decadencia e do patetismo que é Der untergang (El Hundimiento, disque) de Oliver Hirschbiegel. Ao principio e ao remate da película sae falando Trauld Junge, a que fora secretaria do Adolf Hitler máis tolo e delirante, incapaz de asumir que o Exército Ruso estaba ás portas de Berlín.
Tras a guerra, esta muller foi considerada polas forzas aliadas coma "xoven seguidora". Na súa intervención final dí que ela non sabía nada do que lles estaba a acontecer aos xudeos en Alemaña; tamén fala de cando anos despois, viu nunha praza pública, unha placa en homenaxe a unha rapaza xudea da súa mesma idade, asasinada o mesmo día en que ela comezara a traballar para Hitler.
Finaliza cunha frase que me fixo pensar: "Eu non sabía, pero poiden intentar saber. Que fora nova non me desculpa". Paréceme unha boa reflexión sobre a xuventude e a consciencia, moi acaida agora que moita xente nova -vímolo nestas últimas eleccións- "pasa" de interesarse por nada do que sucede ao seu arredor.

28.6.05

Au revoir monsieur Fraga

Vieiros resalta hoxe cómo o amencer cheo de esperanza que agroma na Galiza despois destas eleccións coincide co sesenta e nove (cantidade moi erótica) aniversario do Estatuto do ano 36. Na mesma liña, e segundo escoitei pola radio, o próximo 18 de xullo constituirase o novo parlamento galego. Non deixa de ter graza que sexa no mesmo día do alzamento fascista que botou terra -e metralla- sobre o Estatuto de Castelao e Bóveda, cando se reflicta que o derradeiro franquista activo políticamente, se vai embora.
Disfrutemos do momento, pois merecido está, pero iso sí, sen permitir que ninguén coma o espazo de ninguén, que se a forza só do nacionalismo non chegou, a forza só dos socialistas, tampouco.

26.6.05

Un conto mediterraneo

Unha pedra preciosa no colo
Unha tatuaxe con forma de corazón
Unha palmeira diante da casa
O viaxeiro trae consigo
Os camiños de aquí e acolá
Os daquel tempo e os de agora

Estou aquí
Estou aquí
Estou aquí e en todas partes


Hemen nago. Ruper Ordorika.

Antes de ver Politiki Kouzina ("Un toque de canela" puxéronlle en castelán) de Tassos Boulmetis, o único director grego que coñecía era Theo Angelopoulos. O seu cine case non ten nada que ver, pero sí observei uns puntos en común: o gusto polas imaxes poéticas, as bandas sonoras morriñentas e o mito de Ulises.
A película de Boulmetis é o percorrido vital dun astrónomo grego namorado da cociña, que nado en Estambul é vítima do conflito –agravado tras a invasión de Chipre- entre Turquía e Grecia. Fanis, o rapaz, e máis os seus pais son deportados a Atenas, ficando na vella Constantinopla a súa amiga de xogos Saima e seu avó, unha persoa fundamental na súa infancia e que o marcará para o resto da súa vida. Del aprende a relación entre a comida e a astronomía o meu avó dicía que a palabra gastrónomo contén a palabra astrónomo. Na tenda do vello descubrirá o mundo das especias e a súa relación cos planetas e co sentido da vida: A pementa quenta e queima/ O sol/ E qué ve o sol?/ Todo/ Exacto por iso pementa úsase en todas as comidas. Xunta do sol está Hermes. Tamén é quente e despois Afrodita/ Canela/ Afrodita era a muller máis fermosa de todas. Por iso a canela é doce e amarga coma todas as mulleres. Despois temos á Terra. Qué temos na Terra?/ A vida/ Sí, na Terra hai vida. Qué necesita a vida?/ Comida/ E qué fai á comida máis saborosa?/ A sal/ Por iso a vida tamén necesita sal. A comida e a vida necesitan sal para seren máis saborosas.
Na deportación coñece o medo aos axentes de inmigración porque o día que nos fomos de Estambul esa xente con uniforme "feriron" as nosas escasas pertenzas con xiz. Parecíanse ás marcas de calqueira outro deportado. Mentras os turcos nos depedían coma gregos, os gregos recibíannos coma turcos. O drama da fronteira que tamén se ve n´ A mirada de Ulises de Angelopoulos está presente, o mesmo que a diversidade de pobos e as súas dificultades para a convivencia propias de toda esa área mediterranea. Pero este desarraigo é tratado con humor, coma na escea onde o pai de Fanis vai falar coa mestra grega en que a conversación transcorre pola senda do absurdo: Qué idioma falan?/ En grego, por suposto/ Pero con acento turco.../ Claro, Algún problema?/ O seu acento causa problemas. Comete faltas de ortografía. O outro día escribiu Kolokotronis coma se fose un verbo. Kolokotronis non é un verbo senon un heroe grego da revolución. Debe vostede facer algo para potenciar o seu orgullo étnico.
O avó está enfermo e Fanis volta a Estambul despois de moitos anos fora. É o peche do círculo, o retorno do viaxeiro, porque tal e como lle dixo o seu tío Emilios nunha conversa cando ainda estaba en Grecia: hai dous tipos de viaxeiros, os que miran o mapa e os que miran o espello. Os que miran o mapa vanse, os que miran ao espello –e os efectos do paso do tempo no rostro propio- volven a casa.
Pero o tempo pasou para todos e o seu soño de reencontrarse coa súa amiga Saima, choca coa realidade da existencia dun marido e dunha filla. Cando Fanis marchou de Grecia Saima despediuno no andén, agora, outro andén é testigo da súa segunda despedida. Fanis dille a Saima que non mire para atrás, porque esa imaxen permanece coma unha promesa.
Outro grego na diáspora dixo unha vez que a viaxe a Itaca debería ser o máis longa posible, a do noso protagonista ocupou toda unha vida. No hospital, xunto o corpo en coma do seu avó, susurra, coma na canción de Ordorika: Avó, son eu Fanis. Estou aquí avó. Estou Aquí.

20.6.05

Cando a forza de tanto amor é inútil

Tentar mudar a realidade galega é coma bater coa cabeza contra unha pedra. Entre elección e elección batemos e batemos sen acougo. Cando dan os resultados, a pedra segue intacta e a nosa cabeza dolorida. Nestas últimas autonómicas semella que fomos quen de facer unha pequenísima greta na mole granítica, agora virán outros canteiros levar a ganancia. E a nosa cabeza?.... a nosa cabeza está cos miolos ao ar e sangrando a borbotóns.

15.6.05

Amuélese, señor Conte

Veño de rematar a nova edición do libro Os anos escuros, de X.L. Franco Grande, sobre unha época do galeguismo que tivo por protagonistas a aqueles que segundo lle lin unha vez a X.L. Barreiro Rivas, adicaban o tempo a facer libros cando o que compría era -seguindo o exemplo de vascos e cataláns- facer política, (cuestión aparte sería preguntarse qué foi o que fixo despois Barreiro Rivas en Alianza Popular, ou qué fariamos cada un de nós nas mesmas circunstancias). No final do libro aparecen uns apéndices onde topei un texto moi chusqueiro de X.L. Méndez Ferrín titulado Cada coello ao seu tobo, e que ven moi ao caso desa vella polémica que volveu a abrollar por mor do suplemento Babelia adicado ás letras galegas. Onde por certo, tamén aparecía unha entrevista ao de Vilanova dos Infantes. Lamentablemente, cincuenta anos despois o texto está totalmente vixente. Paga a pena verquir algúns parágrafos en homenaxe ao tal Rafael Conte:

"Veamos: en España hay cuatro idiomas, a cada idioma corresponde una literatura; hay pues, cuatro literaturas, gallega, catalana, vascuence y castellana. ¿Qué criterios podemos adoptar para incluir a un escritor español en cualquiera de ellas?:
(...)
1. Criterio de nacimiento: Según él pertenecen a la literatura gallega los señores nacidos en Galicia, escriban en el idioma que fuere. De esta manera Camilo José Cela no pertenece a la literatura castellana por haber nacido en Galicia. Extendiendo el criterio a otras latitudes veremos que Joshep Conrad no pertenece a la literatura inglesa, Rilke no pertenece a la alemana, Terencio no pertenece a la latina, Séneca tampoco, los escritores de la España musulmana no pertenecen a la literatura árabe... etc, por haber nacido en Polonia, Checoslovaquia, África y España, respectivamente.
(...)
2. Criterios de peculiaridad: El posible seguidor de este habría de dividir la literatura de España en un mosaico de parcelas, basándose en el ambiente de la literatura a clasificar, en la nota anecdótica: literatura santanderina, madrileña, extremeña, andaluza, gallega, castellana, de La Estrada, etc. Según esta absurda manera de pensar será gallego el escritor que refleja en su obra aquello que tradicionalmente se viene llamando lo gallego: el paisaje de Galicia (Unamuno y Azorín sería entonces grandes escritores gallegos).
(...)
3. Criterio idiomático: Según él pertenecen a la literatura gallega los escritores que escriben en lengua gallega y a la castellana los que, aunque hayan nacido en Pomerania y reflejen el ambiente nepalí escriben en lengua castellana.
Se diferencia de los otros dos criterios en que: a) no es involuntario (nacimiento); b) se atiene a un hecho concreto y no a cien entrelazados (peculiaridad ambiental)
(...)
Estas consideraciones me vienen a cuento porque están apareciendo con alguna frecuencia actitudes de ciertos escritores (...), naturales de Galicia, actitudes que se revelan como andróginas y ambiguas. No quieren escribir en gallego pero se consideran escritores gallegos y se tratan a sí mismos de desamparados de la crítica regional y ausentes de sus antologías... (...) Algunos de estos, casi siempre desconocidas medianías, son individuos que no se atreven a lanzarse a la literatura castellana, por estimar cortas sus fuerzas y larga la competencia, y sin renegar de la lengua castellana tratan de ser algo de esta esquina de España, chillando a voz en cuello que han nacido en Pontevedra, El Ferrol o La Coruña... Otros de éstos, los más interesantes quizás, sienten verdaderamente a Galicia y subconscientemente desean escribir en gallego y dedicar a él su obra, pero.... no se les hace fácil el idioma en que quizás mamó su padre y escriben rotundamente en castellano; intentando justificarse a sí mismos con esos sofismos de si el traducirse...., de si la universalidad, de si... Señores, déjense de dingolondangos; o a una literatura o a otra. Ni la Pardo Bazán se vio desamparada de Murguía o Salaregui, ni Valle-Inclán protestó por no estar incluido en la escolma de López Aydillo. Si ustedes escriben en castellano, que se ocupe de ustedes la crítica castellana, y si no tiene usted categoría para que reparen en su figura, amuélense y a otra cosa".

13.6.05

Iribarne, a cólera de Deus

No ecuador da campaña, cando semella que cobra pulo a posibilidade de botar a todo ese séquito de rémoras inútiles que X.M. Beiras chamaría a peste fraguiana, venme á mente unha película que reflexa o que sinto cando vexo na televisión a esa caricatura de si mesmo en que se converteu o noutrora omnipotente león de Vilalba.
Aguire, der Zorn Gottes (Aguirre, a cólera de Deus) de Werner Herzog, conta a historia de Lope de Aguirre, un home con enormes ansias de poder que se subleva contra os seus superiores e comeza unha busca desesperada pola súa conta do Dourado, desfacéndose polo camiño de todo aquel que ouse facerlle sombra. Despois de penosas xornadas por unha floresta inzada de perigos, os sobrevivintes conseguen descer río abaixo nunha balsa de madeira. Pouco a pouco, un grupo de indios van matando a todos desde a beira, só sobrevive un Aguirre tan cegado pola súa loucura que é incapaz de ter consciencia da súa situación. A película paga a pena vela só pola escea do final, onde un xenial Klaus Kinski no papel dun Aguirre delirante, deambula na precaria embarcación de paus, soñando cun futuro imposible, urdindo ambiciosos proxectos fracasados, ante o exército de pequenos macacos que invadiu a balsa, e que, coma pulgas choutando na area, son testigos rebuldeiros e bobos dos disparates do gran home.
Pase o que pase o vindeiro día 19, Iribarne, deixará nas nosas retinas coma despedida da súa vida política, unha imaxe tan patética coma a que deixa o Aguirre de Herzog.

12.6.05

Europa vista desde as illas

Despois de onte ter o inmeso privilexio de acudir aos Premios Xerais de Novela na Illa de San Simón (e San Antón), e coa fermosa perspectiva de distanciamento co continente que iso da, hoxe non podo máis que retomar unha idea da que xa falei nalgún post anterior; e fágoa recomendando un artigo que aparece no suplemento do domingo do xornal El pais. Unha boa reflexión de Alain Touraine sobre o esgotamento da proposta socialdemócrata europea, algo que xa se viña intuindo en moitas das eleccións celebradas recentemente en diversos paises do noso entorno, e no xurdimento de novos discursos e novas praxes na esquerda europea e mundial.
Hai uns días vin a película My Fair Lady de George Cukor, baseada na obra teatral de George Bernard Shaw. Unha crítica amable á ridícula compartimentación das clases sociais, a partires dunha serie de convencións prestablecidas de comportamentos, linguaxes ou atuendos. Na edición ofrecida polo mesmo xornal que hoxe publica a Touraine, aparece un comentario de Haro Tecglen onde nos conta que Shaw era socialista, concretamente profesaba un socialismo coñecido como Fabiano. Este nome venlle do xeneral romano Fabius Cunctator, ou o que retrasa, o lento. Penso que encaixaría perfetamente con este fabianismo e coa socialdemocracia en xeral, aquilo que dicía Mark Twain de que os costumes son costumes e nengún home debe guindalos pola fiestra; debe engatusalos e facer que baixen polas escadas de chanzo en chanzo.
E se até o de agora parece que a cousa funcionou, empeza a haber sinais que indican que o modelo chegou a un nivel tal de cautela nos cambios, cando non de retroceso, que o que se autodefine como ideoloxía progresista, isto é, pensamento en movemento, sofre dunha grave esclerose, tan grave que, como no tópico do galego, non se sabe se sobe ou se baixa da escada, e á que non lle queda outra saída que a reformulación ou a parálise definitiva.

8.6.05

Terra Australis

Australia. Cando penso en Australia recordo un coxín co debuxo dun koala no sofá da casa da aldea, trouxérao un veciño emigrado como regalo para os meus bisavós. Sempre sospeitei que aquilo non era simple coincidencia. Australia ten en común con Galiza que está chea de eucaliptos, e ten de diferente que está chea de canguros. O capitán Cook ía un día navegando polos mares do sur e deu con Tasmania, seguiu navegando e recorreu toda a costa leste australiana, por iso se di que o Capitán Cook descubriu Australia. Galiza está oculta nos telexornais, agardando que algún navegante a descubra. Un día, os homes de Cook viron un canguro, e sorprendidos, preguntáronlle aos paisanos que andaban por alí, qué era aquilo, os paisanos dixeron kaguru. Os homes de Cook decidiron copiar aos paisanos e chamaron así ao estraño animal. O conto di que kaguru na lingua daqueles paisanos quere dicir “non o sei”. Non hai constancia de que os paisanos foran galegos. Australia, na peli Los lunes al sol é o lugar soñado, o radicalmente outro. O país onde non hai paro e as rapazas son todas guapas. A peli foi rodada en Vigo porque daba ben o aspecto de lugar en crise e decadente, non porque as viguesas foran feas. Cando na Galiza vai frío, en Australia vai calor, cando na Galiza é noite pecha en Australia está a amencer. A isto chámaselle ser as antípodas. Ambrose Bierce no seu Dicionario do demo define Australia como o país que se topa nos mares do Sur e no que o seu desenvolvemento industrial e comercial se viu inexplicablemente retrasado por unha inoportuna disputa entre os xeógrafos sobre se se trata dun continente ou dunha illa. Na Galiza tal debate non se deu pero isto non evitou o atraso no desenvolvemento industrial e comercial. Hoxe Australia é un país rico e moderno. Galiza tamén. País, quero dicir. Ás veces dame por xogar ao mundo ao revés. Eses días síntome como se vivira nun país diferente. É entón cando imaxino que Fraga gaña por maioría absoluta en Melbourne e que na Galiza... na Galiza goberna un paisano con ganas de facer o australiano, é dicir, comportarse nas antípodas de como se comportaría don Manuel.

6.6.05

Exercicio Espiritual

Con que se nos poderían pagar de abondo linguas enganosas?
Con afiadas frechas de guerreiro e con ascuas de xesta.

Salmo 120.


"Diríase que la neotelevisión logra su propia identidad y legitimación en la medida en que se exhibe a sí misma y fundamenta la singularidad de su discurso en el atractivo que se le supone a su propio mundo.
En realidad, esta autorreferencia es consecuencia de un fenómeno más amplio: el germen totalizador que está en la base del propio discurso televisual; los hechos significativos, las personas conocidas, los lugares de interés, las opiniones comprometidas existen en cuanto han sido puestas en circulación a través de la pequeña pantalla y, por lo tanto, han sido legitimados por la televisión". José Luis Sánchez Noriega, Historia del cine


A multitudinaria manifestación contra Ence en Pontevedra, a interesante exposición Diáspora do museo Marco sobre artistas galegos no exilio, o xeneroso e criativo traballo dos autores/as de Hai que Botalos, o abnegado esforzo de miles de persoas para conseguir que a todavía segunda forza do país, teña o espazo na rúa para publicitarse, que lle é negado nos medios de comunicación; todos son espellismos que puiden experimentar estes días atrás, pero que, tal como se desprende do texto de Sánchez Noriega, non existen.
Sorte ter unha Biblia a man, libro que sobor de todo na súa primeira parte, ven ser unha homenaxe monumental aos tan estériles coma relaxantes anceios de vinganza, e que mesmo para un agnóstico coma min, é útil.

1.6.05

A pregunta do millón

Nas eleccións de febreiro en Portugal, puidemos comprobar como o PS obtiña a maioría absoluta, pero isto, sorprendentemente para alguén que extrapole esta realidade á política española, non significou un retroceso do voto á esquerda dos socialistas. Todo o contrario, tanto o PCP como o novedoso Bloco de Esquerdas obtiveron cadanseu bo resultado.
No Estado Español, o PSOE tamén gañou unhas eleccións discurridas nunhas circunstancias moi especiais, onde a esquerda se concentrou nos socialdemócratas co fin de impedir un recunque dun PP moi forte. No caso peculiar do Estado Español está claro que as tensións nacionais o condicionan todo. Isto provoca que só nas “periferias” xurdan alternativas pola esquerda de certa entidade ao Partido Socialista, pois os que en potencia poderían formar parte do eleitorado de IU, tenden a apoiar -por mor de evitar que nacionalismos non españolistas cobren demasiado peso- ao partido máis grande. Pero tamén provoca que o neoliberalismo manifesto do PP, sexa mellor dixerido ao vir envolto no seu españolismo de reacción, por moitos dos que noutras circunstancias se sentirían os primeiros agraviados desas políticas económicas. Así e todo, as movilizacións contra a LOU, contra a xestión do tema Prestige, ou en contra da guerra no Iraque, demostraron que hai un novo protagonismo da sociedade civil.
Tras a derrota do SDP en Renania do Norte-Westfalia, o lugar onde naceu a versión máis social do capitalismo, un histórico lider dese grupo como Oskar Lafontaine -despois de ter feito no medio da campaña claras críticas ao neoliberalismo- anunciou que deixaba o partido, para criar unha nova formación á esquerda dos socialdemócratas alemáns. E falar da socialdemocracia xermana non é falar de calquera cousa.
Hoxe comentaban na radio un artigo de Sami Nair –que non lin- publicado na prensa francesa, no que sostiña que os resultados do referendum sobre Constitución en Franza, evidenciaban unha crise de calado no pensamento socio-liberal que prendeu en Europa tras a Segunda Guerra Mundial. Sen dúbida, a semellanza do SPD, no Partido Socialista Francés tamén hai visos de quebra. Nun país cun sector público tradicionalmente moi forte, cunha sociedade culta e acostumada ao debate, onde a forza dos grupos altermundialistas -con líderes tan carismáticos como José Bové- é considerable, ou cuns sindicatos moi belixerantes no tema social –a diferenza do que sucede cos españois por certo-, é difícil resistir á presión, o que está levando a moitos dirixentes do PSF a posturas máis críticas que até o de agora.
Coa victoria histórica de Blair, como argumento que contradí todo o exposto, podémonos preguntar sen cair en falsos entusiasmos:
Está a nacer outra esquerda posible en Europa, ou estamos asistindo ás derradeiras resistencias agónicas dunha ideoloxía feita cascotes o día que caiu o muro de Berlín?