26.4.05

Música para camaleóns

Fíxenme hai pouco cunha obra da que escoitara falar repetidas veces, as Variacións Goldberg de Bach interpretadas por Glenn Gould, e levo tres días enganchado a ela.
Hoxe estiven revisitando un libro que teño dende hai anos: Os testamentos traizoados de Milan Kundera. Lembreime desta escolma de pequenos ensaios porque entre outros temas fala de música. Curiosamente, aparece unha anécdota protagonizada por Glenn Gould. Conta Kundera que o pianista estivo dando uns concertos en Moscú para estudantes do conservatorio. Tras tocar autores modernos como Weber, Schöenberg e Krenek, diríxese aos seus ouvintes e di: o máis fermoso eloxio que podo facer desta música é dicir que os principios que se poden atopar nela non son novos, que teñen polo menos cincocentos anos, o concerto continuaría despois con tres fugas de Bach.
Era unha provocación -di Kundera- ben meditada: o realismo socialista, doutrina entón oficial en Rusia, opúñase ao moderno en nome da música tradicional; Glenn Gould quixo demostrar que as raíces da música moderna (prohibida na Rusia comunista) chegan moito máis fondo que as da música oficial do realismo socialista (que, en efecto, non era senon unha conservación artificial do romanticismo musical).
Xa sabemos que en cuestións políticas, Kundera non quere saber nada do que cheire a socialismo -noutra parte do ensaio defínese, ante a pregunta de si é de esquerdas ou de dereitas, simplemente cun escapista: son novelista- porén, paréceme interesante a súa crítica ao anquilosamento de toda cultura oficial e o seu ponto de vista contrario aos excesos románticos:
Como se, por tras da arte da melodía, se agocharan dúas intencionalidades posibles, opostas entre sí: como se unha fuga de Bach, ao facernos contemplar unha beleza extrasubxectiva do ser, quixera facernos esquecer a nós mesmos os nosos estados anímicos, as nosas paixóns e mágoas; e, pola contra, como se a melodía romántica quixera que nos sumerxísemos en nós mesmos, facernos sentir o noso eu cunha terrible intensidade e facernos esquecer todo o que se atopa fóra.
Estes días, o corpo estame a pedir que me alonxe das treboadas do Romanticismo (tan atractivas) coas súas diseccións obsesivas do Eu, e aspirar a beleza pura, de expresión contida, e impecable precisión formal, que emana da música de Bach.
Imitar, coma un camaleón, ao Schopenhauer máis etéreo e orientalista que escrebe: Cando escoito música, a miña imaxinación xoga a miudo coa idea de que a vida de todos os homes e a miña propia non son máis que soños dun espíritu eterno, bos ou malos soños, de que cada morte é un espertar.

24.4.05

Libelo despiadado dun fillo ingrato

Vigo ten moita sorte de estar enclavada nunha fisterra de Europa. Iso evita que os seus visitantes pasen de longo, salvo que decidan guindarse ao mar. O que ven aquí, mal que lle pese, ven a propósito. A maior criación cidadán de Vigo non é un edificio-insignia, un casco vello con encanto, ou un area de actividade cultural intensa. O que consegue vertebrar á cidade, é que a xente toda conflúa, coma gando, nesa vía comercial que constitúen a rúa Urzaiz reformada e a rúa do Príncipe. Unha vez aí o único estímulo existente é recorrelas dun cabo ao outro até cair esgotados.
En Vigo hai varios tipos de cidadáns, todos igual de incultos. Está o Vigués-vigués, que é algo así coma o cristiano antiguo na España do sXVII. Despoís está o Orensano -dentro desta categoría entra todo o que viñera dunha aldea arredor dos anos setenta en diante- que viría sendo coma o mozárabe: é dos nosos, pero menos. Por último, está o portugués que viene al Corte Inglés. O portugués é o mouro, o de fóra.
Todos éstes, coas excepcións que se queiran, forman as clases populares. Por enriba deles están os madrileños, é dicir, todos eses que levan garabata, gastan moreno-raios-uva, teñen iates en Baiona e viven en Canido. Os madrileños non precisan ter nacido en Madrid, porque ainda que se apeliden Alvariño, xa falan e pensan como se así fose.
Os cidadáns de Vigo caracterízanse por dúas cousas: Levar o Faro de Vigo por baixo do brazo e levar Radio Vigo posta no coche. O Faro de Vigo é o típico xornal provinciano sen ánimo de molestar. A súa liña editorial nos temas españois e internacionais consiste en dicir o que din os demáis. Nos temas galegos o seu forte é falar do que se está a facer na Coruña. Radio Vigo é a radio local. Ten o liderado absoluto en ouvintes e tamén unha ausencia absoluta de nivel intelectual. A presentadora do programa máis escoitado da radio viguesa é das que pensa que falar ben consiste en pór acento de Castilla.
O vigués medio síntese moi orgulloso dos seus parques e praias: Castrelos, A Guía, O Castro e Samil. Nestes lugares fanse as fotos de voda. Castrelos é espectacular por unha razón, cando o ves dende a chamada circunvalación (un cacho de estrada cheo de curvas) comprobas que por moitos árbores que haxa, é imposible sacar os ollos da parede que da á parte traseira dun edifico enorme que quedou á vista ao abrir a estrada, é tal variedade de roupa interior colgando dos seus tendais e son tan curiosos os valados publicitarios que un non da feito. A Guía ten tamén o seu interese, sobre todo porque aos seus pés está o asteleiro Vulcano coa súa edificante paisaxe de óxido e todas esas glamurosas infravivendas do barrio de Teis. O Castro éche unha cousa ben bonita, coma en Castrelos, hai árbores de todas as especies, e un castelo. Todos os turistas dos cruceiros (non hai nada como ver a un cruceirista estupefacto por Vigo adiante) que amarran no Berbés van visitalo, soben ao Castro atallando pola rúa da Ferrería, algo así coma un recuncho do Amsterdam máis erótico, pero con cheiro a mexo de gato. Por último está Samil. Todo vigués digno de tal nome está namorado de Samil, e non é de estrañar, onde esté tomarse un cubata no Camaléon da Karina Fálagan que se quite un paseo entre dunas.
Se hai que falar de rúas, fálase. Qué dicir de rúas tan engaiolantes como a Travesía de Vigo, ou Camelias, ou Torrecedeira, ou López Mora... auténticas murallas de formigón que xa quixeran para sí os de Lugo, ou os de Ávila.
Vigo vive das grandes frases. E xa se sabe que canto máis grande é a frase, máis pequeno é o que esa frase define, porque o que é grande de seu explícase só, non necesita argumentos. Así temos que, Vigo é la ciudad más importante de Galicia y de las más pujantes del Noroeste o Faro de Vigo é o periódico decano de la prensa nacional, o porto de Vigo é de los más importantes del mundo, os traballadores de Citroen son los de mayor productividad de Europa, e o Hotel Bahía, esa xoia urbanística, posúe, a marisquería más grande de España.
Pero quen fale de Vigo non pode esquecer o seu rural: un barullo desordeado de casas feas e verde arredor da cidade, con camiños, ruelas e calexóns que desafían á capacidade de orientación até do máis avezado viaxeiro. Vigo é máis bonito na distancia. Por iso desde os miradoiros do CUVI ou do monte Alba gaña tanto esta cidade. Mellor canto máis lonxe.
Seino, son un traidor, pero é que onte estiven camiñando polo centro e lisquei prá casa a fume de carozo. Quixen imitar a Guy Debord e ós seus camaradas, cando nos finais dos sesenta se adicaban a deambular por París. Pasaban varios días sen rumo polas rúas parisienses, e facían o que chamaban psicoxeografías: o debuxo que deixaba o seu vagar pola cidade, nun mapa.
Despois de baixar dende o Calvario até o mar, só puiden pensar que esta cidade é tan vulgar que non inspira nin pesadelos. A miña psicoxeografía seguro que tería forma de bosta. Iso sí, de vaca ourensá.

21.4.05

A estratexia do arqueiro, ou, confianza vs. medo

Hase facer coma os arqueiros prudentes, que, -conscentes de que o lugar que desexan alcanzar se atopa demasiado lonxe e coñecendo ao mesmo tempo os límites da capacidade do seu arco- poñen a mirada a bastante máis altura que o obxectivo desexado, non para alcanzar coa súa frecha a tanta altura, senón para poder, coa axuda de tan alta mira, chegar ao lugar que se propuxeran.
O Príncipe, Nicolás Maquiavelo.

Xa temos data eleitoral. Os tres candidatos afirman acudir ás urnas coa convicción de chegaren a ser presidentes, pero só un deles pode fachendear de o ter sido anteriormente.
E digo eu: Conseguiron os outros dous (a verdade é que un deses dous a min non me enfeitizaría nen coa axuda do Merlín de Cunqueiro) enfeitizarnos dabondo? Tanto como para elevarmos as miradas alén do que intuimos que os seus respectivos arcos poden abranguer? Facémonos os inocentes e dicimos que sí vemos un cabalo onde só hai unha nube? Permitimos aos nosos ollos ir na dirección cara onde apontan co dedo, ou negámonos a ver nada máis que un "dedo-que-aponta"?
Maquiavelo ensínanos que para saltar un regato o mellor é facer forza como se estivesemos a saltar un río. Todo o que consigamos choutar, será máis camiño andado. E ha ser o correcto cando esta actitude é calificada polo florentino coma prudente. Porén, hai veces que esa estratexia pode conducir á frustración. Pretender avanzar dous pasos e retroceder tres. Chegar a crer que realmente estás en condicións de saltar o río... e acabar nau-Fraga-ndo... sen chaleque salvavidas.

18.4.05

A estratexia do ourizo

Bernardo Atxaga ten un poema en castelán no que compara ao eusquera cun ourizo que, contra vento e marea, foi sobrevivindo dende a noite dos tempos, retirándose e agachándose nesa nación diminuta que agora se chama País Vasco.
Despois do que leva chovido, despois de ilegalizacións preventivas, despois do acoso brutal ao PNV e despois de contar coa forza de todo un estado e das súas ramificacións mediáticas para censurar, ridiculizar e combater calquera cousa que cheire a soberanismo, unha maioría do electorado da Comunidade Autónoma Vasca -e alén dos pactos coxunturais que se podan facer a partires de agora- segue a pensar que son eles os que deben decidir o seu futuro.
Dí Atxaga: el sueño fue largo, la biblioteca breve; Pero en el siglo veinte, el erizo despertó.
Ainda que os libros sobre o tema vasco darían para encher varias bibliotecas, a base social do nacionalismo é terca como ese ourizo.
Unha bola de púas impermeable.
E esperta, moi esperta.

17.4.05

Portugal ano cero

Fronte ás improbables lendas, ás abaleantes certezas e ás seguras inseguranzas que o tema da orixe da nación galega -por non falar do tema da súa existencia mesma- podería suscitar, Portugal ten unha grande vantaxe. Leo nun libro para turistas que D. Afonso Henriques, não aceitava que Fernão Peres de Trava, confidente da sua mãe, D. Teresa, a influenciasse no mau sentido, lesando os destinos da futura Pátria Portuguesa e que dese diferendo brotou a Batalha de S. Mamede. Así, a tarde do 24 de junho de 1128, data da Batalha, foi o Día Um de Portugal.
Pese ao complicado que resulta crer o feito de D. Afonso Henriques temer que ninguén lesara os destinos de algo que naquela altura ainda non existía, hai que recoñecer que en cuestión de precisión temporal, o choio é inapelable.
Esta fin de semana andei na vella Vimara, hoxe chamada Guimarães, o lugar onde se topa esa especie de outeiro-altar no que sobrancean o Castelo de Don Henrique e Dona Teresa -primeiros responsaveis do Condado Portucalense-, a igrexa, onde disque foi baptizado o seu fillo -Don Afonso Henriques-, e tamén esa xoia -de restauración recente- que é o Paço dos Duques de Bragança.
Estou certo que un portugués minimamente lúcido, achará que o lugar fede a grandilocuencia chauvinista, o mesmo que un español intelixente, sabe pechar o narís diante do tan imponente como monótono Escorial. Ainda así, un galego non menos crítico que o portugués e que o español, pero máis cheo de conflitos identitarios, non pode deixar de sentir certo abraio ante estes monumentos, por máis paifoco que pareza.
Dito isto, podo comentar que vivín un pequeno soño, deixando que a miña mente se transportara polo menos tan lonxe, coma á bretemosa Normandía, ao ver as grandes chemineas e os inclinados tellados do Paço; que disfrutei rememorando aquela escéptica Historia do Cerco de Lisboa, onde José Saramago, por medio de Raimundo Silva, describe como, Don Afonso Henriques e esa tropa de galegos como ele, "liberan" Lisboa dos mouros, eses outros portugueses que tiveran a desgracia de naceren demasiado cedo; por último, dicir tamén, que sentín ledicia ao ver, pendurada dunha das paredes do Castelo, unha lousa na que se le:

Homenagem à cultura Luso-Galaica
"A nossa língua floresce em Portugal" Castelao
"A minha pátria é a língua portuguesa" Fernando Pessoa
Guimarães. 7. Maio. 1988.

12.4.05

Co pé trocado


Despois do rebumbio xurdido do asunto Beiras -convintemente amplificado pola prensa con vocación de oposición da oposición que temos neste país- unha pregunta asáltanos con temor: Cara onde nos vai conducir todo isto? Tras tantos anos como leva o nacionalismo a tentar converterse nunha forza estabilizada, seria e con posibilidade de gobernar, cómo pode suceder algo así a tan pouco tempo dunhas eleccións?
No Jaques o fatalista aparece misturada nun intre da conversa entre o astuto Jacques e o seu amo esta anécdota: Parte Esopo cara os baños. No camiño topa cunha patrulla de centinelas atenenses "Onde vas?" "Onde vou?" -resposta Esopo- "Non o sei" "Non o sabes? Pois para o cárcere!" "Védelo -contéstalles Esopo- Non vos dixen que ignoraba onde ía? Tiña a intención de ir aos baños e eis aquí que vou para o cárcere"
O BNG, igual que Esopo, semella estar nun impás onde non sabe cara onde vai. A diferenza entre os dous é que o protagonista da anécdota podía permitirse facer do seu camiñar libremente errático unha seña de identidade e o Bloque non. Esopo burlábase da patrulla atenense. O Bloque non pode rir do seu electorado. Pensabamos que o BNG ía camiño de formar parte do futuro goberno galego e eis aquí que o vemos -e con él á Galiza máis valiosa- correndo o risco de voltar á marxinalidade, o cárcere da política.

8.4.05

O Ancien Régime TV Show, estanos a deixar sans-culottes

Waterloo, si se lo considera desde el punto de vista culminante de la cuestión, es intencionalmente una victoria contrarrevolucionaria. Es Europa contra Francia, es Petersburgo, Berlín y Viena contra París, es el status quo contra la iniciativa (...) es el zafarrancho de las monarquías contra el indomable motín francés. Apagar de una vez el volcán de este vasto pueblo, erupción desde hace veintisiete años, tal era el sueño. Solidaridad de los Brunswick, de los Nassau, de los Romanoff, de los Hohenzollern, de los Habsburgo, con los Borbones. Waterloo lleva a la grupa el derecho divino. Es cierto que, habiendo sido despótico el imperio, la realeza, por la reacción natural de las cosas, había de ser forzosamente liberal y que un orden constitucional, aunque forzoso, ha surgido de Waterloo, con gran pesar de los vencedores. Es que la revolución no puede ser verdaderamente vencida, y por ser providencial y absolutamente fatal, vuelve a aparecer siempre, antes de Waterloo, con Bonaparte, que derriba los tronos decrépitos, después de Waterloo, con Luis XVIII, que otorga y sufre a un mismo tiempo la Carta constitucional.
(...)
No veamos en Waterloo sino lo que hay realmente en Waterloo. De libertad intencional, nada absolutamente. La contrarrevolución era involuntariamente liberal, lo mismo que, por un fenómeno análogo, Napoleón era involuntariamente revolucionario. El 18 de junio de 1815, Robespierre a caballo perdió los estribos.


Ando a ler estes días unha edición en castelán de Les misérables, de Victor Hugo. Adica varios capítulos a narrar a batalla de Waterloo, de aí saquei este extracto. Paréceme interesante a visión que ofrece, ainda que haxa nela un transfondo de chauvinismo francés ferido e de camufladas saudades por un imperio fracasado. Fala dos valores xurdidos da revolución do 1789 coma unha especie de espíritu poderoso agochado no subsolo. Un ben absoluto que tras facer explosión o impregna todo, mesmo até conseguir que os aristócratas asinen a declaración dos dereitos do home. Se cadra é unha lectura política utilitarista de máis, pouco atenta ao concreto, e que pasa de longo polas xentes de carne e óso. Ainda así, paréceme moi ilustrativa.
O outro día fun ver un filme recomendable: Habana Blues de Benito Zambrano. Unha descripción vitalista da sociedade cubana e do seu potencial humán. Unha película sobre a xente real. Non cae en inxenuidades tipo Ken Loach nin en maniqueismos filo-ianquis tipo Hollywood. O que fai é partir dunha realidade: o pobo cubano ten dereito a tomar as súas decisións sen que ningúen lles vaia ensinar o camiño dende fóra.
Dándolle voltas ao texto de Hugo, encontreille un punto de unión coa illa caribeña. Cando fala dos vencedores de Waterloo -Wellington e as monarquías europeas- di deles que eran involuntariamente liberais. Isto lembroume ao presidente dos USA e ao seu abuso da palabra democracia cada vez que quere “pacificar” algún país: é involuntariamente demócrata. Se facemos a analoxía entre Napoleón e Fidel Castro (seino, é unha boutade) diría que ambos os dous levaron o espíritu dunha revolución á dexeneración do personalismo, porén, seguindo a Hugo, tamén diría que tanto un coma o outro recibiron o legado do que él chama a iniciativa fronte ao status quo.
A contrarrevolución é involuntariamente liberal, do mesmo xeito que os cubáns de Miami son todo o contrario á democracia e á soberanía para o pobo cubano. Napoleón era involuntariamente revolucionario o mesmo que este Castro crepuscular. Malia todo, grazas á revolución –ao que ésta simboliza- se derribaron tronos decrépitos na Franza e se promoveu unha verdadeira soberanía nacional en Cuba.
As ideoloxías son construccións ideais que interactúan coa xente real e que, como diría Hannah Arendt, ordean os feitos nun procedimento absolutamente lóxico, que comeza nunha premisa axiomaticamente aceptada, deducindo todo a partires de aí. O da ideoloxía é un meigallo do que non podemos sair. Por iso, sempre que asistimos á celebración das “Reconquistas” no Estado Español, véñennos á mente afrancesados como Goya, e lembramos, que o que realmente están a celebrar é o vivan las cadenas. Tamén por iso, alén da figura de Castro, e pese a que A Habana teña mais policías por metro cadrado que ningunha outra cidade que eu coñeza (vivan as cadeas?) seguimos a crer que o ianquis non, Cuba sí ainda representa, o indomable motín que cada certo tempo estoura, coma un volcán, no subsolo de Latinoamérica.

4.4.05

Liberdade...Igualdade...Fratern...Relixiosidade!

Os grandes ideólogos da nova orde mundial pódeno dicir máis alto pero non máis claro. Volveu o tempo das confrontacións de civilizacións. Fronte á ameaza do islam, o rearme confesional. Fronte Mahoma, Cristo nas súas diversas variantes. Protestantes, católicos, ortodoxos, todos choran a este Papa mediático que soubo unir o que Huntington chama Occidente. Os cidadáns de todos os paises europeos e americáns (sen esquecer aos nosos devanceiros, os pais de Israel, que para iso foron os que inventaron o choio), deben deixar ao lado as súas diferenzas e acubillarse baixo a sotana beatífica que os protexerá do mal. Bush reza, Ben Laden reza, Sharon reza, o mundo todo reza. A esquerda, acurralada pola forza deste Papa anticomunista, cala. O cidadán muta imperceptiblemente na figura do fiel.
Os que preferimos venerar a Diderot e a Voltaire e non a Yavhé e a Alá, laboramos máis do que oramos, e asistimos, como convidados de pedra, ao show.

3.4.05

Obituario posmoderno

Onte morreu o Papa. O Papa viaxeiro, disque. E contraditorio: Tanto se opuxo á guerra do Iraq como se aliñou co Opus Dei e os seus dogmas reacionarios.
Se cadra, a súa relevancia histórica débase a ter contribuido na caida do muro de Berlín. As bondades do capitalismo entraron coma unha cachoeira nas anquilosadas ditaduras do leste europeu. Pero fixérono, iso si, igual ca un paxaro nun museu de cristais de Bohemia, escachando todo o que ainda ficaba en pé.
A portada de El pais de onte resaltaba en grande corpo de letra: El Papa agoniza. Na súa contraportada, en troques, falábase dunha serie de éxito da televisión rusa, na que se recorda con saudade e afabilidade a Bréznev, o dirixente da URSS dende o ano 1964 até 1982, todo un síntoma de que a fórmula "Deus e libre mercado" non brila coa intensidade prometida.
O único claro é que vivimos tempos nos que os xuizos absolutos son imposibles. Escoito aos partidos mais ou menos de esquerda expresar o seu pesar e lamento pola morte do Papa en diferentes grados de convicción. Sentir mágoa pola morte dun ser humán é lóxico, pero un Papa é tamén un axente político. Un esperaba algún comentario crítico.
Cinicamente, sorrío ao comprobar que, a corrente liberadora que era o pensamento de esquerdas, debe pagar, dende que o "telón de aceiro" se desmoronou, unha peaxe de silencio en moitos temas. É a carga dun sentimento de culpabilidade e de fracaso que, grande paradoxo!, mesmo o iguala ao pensamento cristián e á súa lousa do pecado orixinal.
Cando a esquerda era inocente e representaba a esperanza, lamentaría tamén a morte do cidadán Wojtyla, pero non dubidaría en lembrar, no pasamento de Xoán Paulo II, aquilo que segundo os evanxelistas Lucas, Mateo e Marcos, dixo Xesús: "Que difícil lles vai ser aos ricos entrar no Reino de Deus! É máis fácil para un camelo entrar polo ollo dunha agulla, que para un rico entrar no Reino de Deus".
Época descrida. Hoxe en día está menos claro ca nunca que haxa un Reino de Deus ao que ir, quer que sexa o de despois do xuizo final ou o de despois da revolución.
Conformámonos todos, con ir sorteando as nosas contradicións o mellor que podemos, e sen saber ben cara onde, ir tirando.